کالبدشکافی کارنامه ایران‌خودرو در دوران ‌خصوصی‌سازی |  قضاوت با شما!

بورس24 : در ادبیات اقتصادی کارشناسان، واژه خودروسازی با مفاهیمی چون زیان انباشته، عدم تنوع محصول، انحصار و غیره گره خورده است. اما زیر پوست این صنعت و در لایه‌های مدیریتی، جریانی در حال شکل‌گیری است که کمتر به رسانه‌ها راه یافته است. بررسی کارنامه ایران‌خودرو در سال ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که این بنگاه بزرگ صنعتی، پس از یک دهه مدیریت دولتی و در بحبوحه شدیدترین تکانه‌های کلان اقتصادی، در حال تجربه کردن یک تغییر جهت ساختاری است.

در سالی که صنعت خودرو با افت تیراژ مواجه شد و چرخ‌های تولید به دلیل ناترازی انرژی، نوسان نرخ ارز، جنگ و بحران‌های لجستیکی کندتر چرخید، ایران‌خودرو توانست خلاف جهت سایر خودروسازان حرکت کند. اما آیا این تغییر مسیر، یک جرقه موقت است یا آغاز یک اصلاح ساختاری پایدار؟ برای پاسخ به این پرسش باید به پشت صحنه آمارهای این شرکت نگاهی دقیق‌تر انداخت.

رمزگشایی از تاب‌آوری در تولید خودرو

سال ۱۴۰۴ سال سخت برای صنعت خودرو بود. آمار رسمی وزارت صمت نشان داد که کل تولید خودروی کشور با سقوط آزاد ۱۹.۴ درصدی مواجه شد و از مرز ۱.۳ میلیون دستگاه در سال ۱۴۰۳ به حدود یک میلیون دستگاه در سال ۱۴۰۴ رسید. در این میان، بخش خصوصی افت 30 درصدی را تجربه کرد و در مقابل شرکت سایپا با سقوط آزاد ۳۹.۴ درصدی در تیراژ تولید روبه‌رو شد.

در چنین اتمسفری از حوادث، ثبت رشد ۳.۹ درصدی برای گروه ایران‌خودرو و عبور از مرز ۵۶۶ هزار دستگاه تولید، معنای متفاوتی از «تاب‌آوری صنعتی» را نشان می‌دهد.

نمودار زیر روند تولید گروه ایران‌خودرو در مقایسه با کل صنعت خودرو را در سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد:

این مقاومت خطوط تولید، در بهار ۱۴۰۵ نیز ادامه یافت. با وجود اینکه فروردین ۱۴۰۵ تحت تأثیر جنگ رمضان و تخریب زیرساخت‌ها با افت شدید عرضه در کل کشور آغاز شد، ایران‌خودرو توانست در پایان بهار کارنامه خود را تراز کند. تولید واقعی سواری در این فصل به ۱۰۰ هزار و ۶۹۴ دستگاه رسید که به معنای تحقق ۱۰۰ درصدی برنامه ابلاغی وزارت صمت بود.

این پایداری در عرضه، لیدری ایران‌خودرو در بازار را نیز بازیابی کرد. به طوری که سهم این گروه از تولید خودروهای سواری و تجاری کشور که در اسفند ۱۴۰۳ حدود ۴۳ درصد بود، در اردیبهشت ۱۴۰۵ به رقم بی‌سابقه ۶۴ درصد و در بخش سواری به ۶۹ درصد رسید. این بدان معناست که در اوج عقب‌نشینی رقبا، ایران‌خودرو بار اصلی تأمین بازار خودروی کشور را به دوش کشید.

مدیریت خصوصی در برابر تصمیمات دولتی

بسیاری از مردم هنوز تصور می‌کنند ایران‌خودرو با همان فرمان سنتی و دولتی اداره می‌شود. اما واقعیت این است که از بهمن ۱۴۰۳، با تغییر ترکیب هیئت‌مدیره و واگذاری مدیریت به بخش خصوصی، این شرکت وارد فاز جدیدی از مدیریت شد. این تغییر، انتقال مالکیت دارایی‌ها نبود، بلکه تغییر منطق تصمیم‌گیری از نگاه اداری-سیاسی به نگاه اقتصادی-بازاری بود.

یکی از ملموس‌ترین اثرات این چرخش مدیریتی برای مصرف‌کننده نهایی، نحوه مواجهه با تعهدات معوق بود. در سال‌های گذشته، پیش‌فروش‌های بی‌ضابطه برای تأمین نقدینگی، کوهی از تعهدات معوق ایجاد کرده بود که جریمه‌های تأخیر سنگین و نارضایتی‌های اجتماعی شدیدی به همراه داشت.

مدیریت جدید با توقف فرمول آینده‌فروشی، استراتژی فروش را با ظرفیت واقعی تولید همگام کرد. نتیجه این اصلاح به شرح زیر بود:

• کاهش چشمگیر کل تعهدات: کاهش از ۲۰۷.۹ هزار دستگاه در سال ۱۴۰۳ به ۷۵ هزار و ۸۳۹ دستگاه در سال ۱۴۰۴.
• مهار تعهدات معوق: رسیدن به کانال ۳ هزار دستگاه در آبان ۱۴۰۴ و در نهایت ثبت عدد ۲ هزار و ۲۱۵ دستگاه در پایان سال ۱۴۰۴ (کاهش بیش از ۹۵ درصدی نسبت به سال ۱۴۰۲).

این مهار تعهدات باعث شد جریان نقدینگی شرکت به جای پرداخت جریمه‌های دیرکرد، مستقیماً به سمت زنجیره تأمین قطعات و خطوط تولید هدایت شود. اتفاقی که در شرایط بحران لجستیک و ناترازی ارزی، بقای تولید را تضمین کرد.

کالبدشکافی صورت‌های مالی ایران خودرو

انتشار خبر سوددهی ایران‌خودرو در سال ۱۴۰۴ با واکنش‌های متفاوتی در بازار سرمایه همراه شد. صورت‌های مالی ۱۲ ماهه نشان می‌دهد که ایران‌خودرو موفق به شناسایی حدود ۱۵۸ میلیارد تومان سود خالص شده است.

منتقدان می‌گویند این سود در مقایسه با ابعاد این ابربنگاه، ناچیز و مضحک است. اما برای تحلیل دقیق، باید این عدد را در بستر تاریخ مالی شرکت سنجید. برای شرکتی که با قیمت‌گذاری دستوری دست‌وپنجه نرم می‌کند، خروج از زیان خالص شرکت اصلی یک نقطه عطف روانی و مالی است. این موفقیت مالی از سه جهت نیاز به تحلیل محتاطانه دارد:

1. تفکیک شرکت اصلی از گروه: ثبت سود ۱۵۸ میلیارد تومانی متعلق به «شرکت اصلی» است. گزارش تلفیقی گروه همچنان زیان ۳.۶ همتی را نشان می‌دهد. این یعنی بدنه اصلی شرکت خود را بالا کشیده، اما زنجیره پیرامونی هنوز نیازمند جراحی مالی است.
2. چالش سود عملیاتی در برابر درآمدهای غیرعملیاتی: موتور اصلی تولید خودرو در ایران‌خودرو هنوز کاملاً سودده نشده است. شرکت در پایان سال ۱۴۰۴ همچنان حدود ۵.۶ همتی زیان عملیاتی ثبت کرده است. هرچند این رقم نسبت به سال‌های قبل و کاهش ۶۲.۶ درصدی زیان عملیاتی در گزارش ۹ ماهه نشان‌دهنده یک بهبود چشمگیر است، اما مثبت شدن سود خالص نهایی در ترازنامه تا حد زیادی مدیون درآمدهای غیرعملیاتی، تجدید ارزیابی دارایی‌ها و سودهای حسابداری است.

ضربه‌گیر صنعتی در راستای اقتصاد مقاومتی

تعریف واقعی اقتصاد مقاومتی در پایداری بنگاه‌های پیشران در شرایط بحران خلاصه می‌شود. ایران‌خودرو در سال ۱۴۰۴ صرفاً یک شرکت خودروسازی نبود، بلکه نقش یک ضربه‌گیر صنعتی را در اقتصاد ملی بازی کرد.

در سالی که صندوق بین‌المللی پول نرخ رشد واقعی اقتصاد ایران را به دلیل تحریم‌ها و تنش‌ها منفی ۶.۱ درصد و تورم را نزدیک به ۶۹ درصد پیش‌بینی کرده بود، توقف یا افت شدید تولید در ایران‌خودرو می‌توانست موجی از بیکاری و ورشکستگی را به صنایع بالادستی و زنجیره تأمین قطعه‌سازی تحمیل کند.

از سوی دیگر، با رسیدن مصرف روزانه بنزین کشور به مرز بحرانی ۱۳۵ میلیون لیتر، ورود استراتژیک ایران‌خودرو به توسعه پلتفرم‌های هیبریدی و برقی، پاسخی صنعتی به یک ناترازی ملی انرژی بود تا ارزبری ناشی از واردات بنزین را در بلندمدت مهار کند.

در پایان باید اشاره کرد که کارنامه ایران‌خودرو در سال ۱۴۰۴ را باید با دو عینک دستاورد و احتیاط دید. از یک سو، عبور از زیان خالص در شرکت اصلی، کاهش ۹۵ درصدی تعهدات معوق، ایستادگی در برابر سقوط تیراژ صنعت و مهار ۶۲ درصدی زیان عملیاتی، نشان‌دهنده کارآمدی مدل جدید مدیریت بخش خصوصی است.

از سوی دیگر، زیان انباشته تاریخی، وابستگی شدید به درآمدهای غیرعملیاتی برای تراز کردن صورت‌های مالی و فشار نوسانات ارزی نشان می‌دهد که این جراحی بزرگ هنوز به پایان نرسیده است. ایران‌خودرو از لبه پرتگاه فاصله گرفته اما برای رسیدن به ساحل آرامش، باید سود حسابداری امروز را به سود عملیاتی پایدار فردا تبدیل کند.